Το προσκύνημα στο Ανατολικό Ιλλυρικό κατά την Ύστερη Αρχαιότητα: Η περίπτωση της Μακεδονίας. Αρχαιολογικές ενδείξεις μιας θρησκευτικής εκδήλωσης

Abstract

Η ανάπτυξη του προσκυνήματος από την αρχαιότητα ως την βυζαντινή περίοδο εκδηλώνεται ως ένα διαχρονικό πολυεπίπεδο φαινόμενο, συνυφασμένο με φιλοσοφικές επιδιώξεις, όπως η αναζήτηση του θείου. Συνιστώντας άμεσο παράγωγο της κοινωνίας, το προσκύνημα θεωρείται ιδίωμα πολιτισμικό και θρησκευτικό της κοινότητας και των ιστορικών συνθηκών που καθορίζουν τους τρόπους έκφρασής του. Ως εκ τούτου, κάθε προσπάθεια αξιολόγησης της επίδρασης του προσκυνήματος στο πολιτισμικό και θρησκευτικό περιβάλλον της κοινότητας και αποκωδικοποίησης της συμβολής του στην διαμόρφωση της συλλογικής λατρευτικής μνήμης επηρεάζεται από το γεγονός πως η τοπικότητα έχει ρόλο-κλειδί στην δυναμική διεργασία της μετατροπής ενός ιερού τόπου σε προσκυνηματικό προορισμό. Αυτή η διαπίστωση είναι αληθής πρωτίστως για την Ύστερη Αρχαιότητα, μια μεταβατική περίοδο, κατά την οποία οι προσκυνηματικές θέσεις μετατρέπονται σε κόμβους πολιτισμικής εξέλιξης και πρωτοπορίας. Για τις ανάγκες της έρευνας ένας νέος ορισμός εισήχθη προκειμένου να προσδιοριστεί ο βαθμός που η τοπικότητα επηρεάζει την εξέλιξη ενός προσκυνηματικού τόπου: η τοπική προσκυνηματική ταυτότητα. Αξιοποιώντας επτά νέους άξονες ανάλυσης που εντάσσονται σε τρία ερμηνευτικά επίπεδα παραγόντων, επιχειρείται να αποδοθεί το πλαίσιο οργάνωσης των προσκυνηματικών θέσεων στην Ανατολική Μεσόγειο κατά την Ύστερη Αρχαιότητα. Σύμφωνα με τους ίδιους άξονες μελετάται η περιοχή της Μακεδονίας που αποτελεί και το επίκεντρο της έρευνας. Μελετώνται τόσο αστικές όσο και επαρχιακές θέσεις με απώτερο σκοπό να προσδιοριστεί το προσκυνηματικό μοντέλο που ισχύει για την περιοχή. Σε αυτήν την κατεύθυνση, σημαντικό εργαλείο της έρευνας υπήρξε η κατάρτιση ενός εκτενούς καταλόγου που περιλαμβάνει όλες τις θέσεις κατοίκησης της Μακεδονίας, ανεσκαμμένες ή μη, κατά την Ύστερη Αρχαιότητα. Η ανάλυση της θέσης τους και της σημασίας τους επιτρέπει την αποκατάσταση της εικόνας του προσκυνηματικού χάρτη της περιοχής και του προσδιορισμού της σημασίας της Μακεδονίας για την εξέλιξη της προσκυνηματικής δραστηριότητας στην ευρύτερη περιοχή.The evolution of the pilgrimage from ancient times to the Byzantine period has been considered as a diachronic multifaceted phenomenon, associated to philosophical pursuits such as the quest of the divine. Being a direct product of the society, pilgrimage is considered to be a cultural and religious attribute of the community and the historical conditions that determine its type of expressions. As a result, any effort to assess the pilgrimage’s impact on local society’s cultural and religious milieu and decipher the pilgrimage’s contribution to the shaping of collective devotional memory is affected by the fact that locality has a key role in the dynamic process of the transformation of a sacred place to a pilgrimage destination. This is especially true for Late Antiquity, a transitional period, during which pilgrimage sites became venues of cultic progress and innovation. For the needs of the research a new definition was introduced in order to articulate the degree that the locality can determine the evolution of a pilgrimage site: the local pilgrimage identity. Moreover, by using seven newly introduced basic axes of analysis, further integrated in three levels of interpretative factors, an attempt is inaugurated to represent the settings of the pilgrimage sites of the Eastern Mediterranean during Late Antiquity. Based on these axes the region of Macedonia, which is the focused place of the research, is being studied. Both urban and rural sites are researched with an objective to determine the pilgrimage profile of the region. To this scope, a detailed catalogue of all the located, excavated or not, sites of Macedonia dated to Late Antiquity, has been composed. Discussion of their location and their role in the region suggests a restored representation of the regional pilgrimage map and clarification of the role that Macedonia holds in the evolution of the pilgrimage practices in the wider area.